Finis operis

" Vaarwel Hans Castorp, trouwhartig zorgenkind van het leven! Je verhaal is uit. Tot het eind toe hebben we het verteld; het is niet kort gevallen, noch lang, het was een hermetisch verhaal..."

" We hebben het verteld om het verhaal zelf, niet om jou, want jij was een simpele ziel. Maar uiteindelijk was het jouw verhaal; doordat het jou overkwam, moest je wel slimmer zijn dan je eruit zag, en we willen geen geheim maken maken van de pedagogische genegenheid die we in het verloop van het verhaal voor je hebben opgevat......"

Ik vond Hans helemaal niet simpel! Wel braaf en moralistisch, en ook eigenzinnig, sociaal voelend, geinteresseerd in levensvragen, vreemde culturen en talen, plantkunde, astrologie, medische kwesties. 

De Bildungsroman zet de jonge hoofdpersoon neer te midden van geleerde mannen van allerlei allooi op een unieke plek, waar de tijd ineenkromp - zoals dat gaat in geïsoleerde gemeenschappen: één en al eeuwigheidssoep.  Het had ook een boerendorp kunnen zijn, of een kantoor.
Jammer dat Hans Castorp niet in staat werd gesteld door de auteur om de fysieke liefde te ervaren voordat sanatorium Berghof noodgedwongen wordt gesloten. Of desnoods een wijze vrouw te ontmoeten!

"Er waren momenten waarop vanuit de dood en de lichamelijke ontucht vol voorgevoelens en al 'regerend' - deze terminologie wordt gebruikt door Mann als hij Hans laat nadenken over complexe zaken als vorm en vrijheid, geest en lichaam, eer en schande, tijd en eeuwigheid  (MM) - een droom van liefde ontstond. Zal ook uit dit wereldfeest van de dood, uit ook deze vreselijke koortsgloed die overal rondom de regenachtige hemel in brand steekt, ooit de liefde opstijgen?"

En dat is de aller-allerlaatste zin van de Toverberg; een vraag die eerder retorisch bedoeld lijkt dan dat Thomas Mann een antwoord van de lezer verwacht. De Eerste Wereldoorlog is losgebarsten en soldaat Hans moddert en strompelt zingend door het veld, terwijl zijn kameraden rond hem neervallen.

"Hij besefte dat de betovering verbroken was, dat hij verlost, bevrijd was - niet op eigen kracht, zoals hij tot zijn schaamte moest bekennen, maar buiten de deur gezet door elementaire krachten van buitenaf."

Hans horloge was stil gaan staan, hij wist niet meer hoe oud hij was, elk contact tussen hem en het laagland was volledig verbroken. Zeven jaar waren voorbijgegaan in dit continue heden. "Leven in een continu heden is een leven zonder zorgen of hoop. Een leven zonder vreugde." "Het enige dat het leven draaglijk maakt", schreef Jean Jacques Rousseau, "is de wetenschap dat er een einde aan zal komen."

De ingebeelde ziekte van Hans is over, de tijd (Joke Hermsen spreekt van Kairos tegenover Chronos) was op zijn sluipende, met het blote oog niet zichtbare, geheime en toch bedrijvige manier doorgegaan met het brengen van veranderingen.

Wat heeft het lezen van Toverberg (het best Duitstalige boek van de 20ste eeuw,  na Kafka's Het Proces en Musils De man zonder eigenschappen) mij persoonlijk opgeleverd? Ik citeer nog maar een keer Britta Böhler, die zegt: "Dit boek moet je overwinnen. En daar krijg je veel voor terug. Persoonlijke verrijking. De Toverberg leert je iets over jezelf en onze wereld."

Ik weet het niet. Ik had op deze identieke plek naast mijn werk een persoonlijk doel deze twee maanden. Het leek alsof ik een parallel leven leed, en me dus dubbel bewust was van tijd en plaats.

In het voorlaatste, dramatische hoofdstuk trekken de hoofdpersonen nog naar Monschein, en bijna gelijktijdig was ik daar ook, dat is toch bijzonder... 

De leesbeleving was interessant, soms aangenaam, vaak langdradig, ook intrigerend, verrassend. Ik heb vooral genoten van de taal. En ik was vol bewondering voor Thomas Mann die zoveel tijd, kennis en energie in de strijd gooide om deze lijvige roman te schrijven. En ook vol weerstand over zoveel betweterigheid, zoveel moralisme, zoveel arrogantie en zoveel vrouwonvriendelijkheid. En zoveel onmacht om zijn eigen laatste vraag (over de liefde) te antwoorden.

Vooruit, nog één citaat, om Nobelprijswinnaar Thomas Mann de credits te geven die hij verdient: "De liefde staat tegenover de dood, alleen zij, en niet de rede, is sterker dan hij".  Zou das Ewigweibliche dan toch zegevieren?